Jeff Koons in Fondation Beyeler, Basel

Gepubliceerd op: 1 June 2012

Maatschappijkritiek als kitsch vermomd, of omgekeerd

Naar Art Basel rijden en eens niet gaan kijken wat er bij Beyeler te doen is, dat zou crimineel zijn. En zelfs als er niets te doen is, is het ook al een perfecte stop: Rothko, Monet, Tapiès, Mondriaan, Newman, kunst uit de Stille Zuidzee, het gebouw zelf: alle groten der aarde zijn er te zien als er niets te doen is. Maar nu tot 2 september dus wel: Jeff Koons.

Beyeler ligt nauwelijks tien minuten van de snelweg en de ‘Apfeltorte mit Sahne' in de tuin smaakt wellicht minder zoeterig dan wat Koons te bieden zal hebben. Koons ken ik alleen maar van foto's uit glossy magazines, van het reusachtige hondje bij het Guggenheim in Bilbao, van zijn spectaculaire showhuwelijk (1991) met La Cicciolina, een Italiaanse pornoster, van zijn altijd zo over zichzelf tevreden lijkende smoel op de foto's, van het soort glimmende kitsch waar ik helemaal niet van hou (of van zal houden, dat is een vaste belofte aan mezelf), van de fabelachtige prijzen voor zijn werk. Toch maar eens gaan kijken dus, ik lees tenslotte bij de kapper ook de Dag Allemaal, waarom dan ook eens geen uurtje Koons.

De tentoonstelling bestaat uit drie delen: ‘The New', ‘Banality', ‘Celebration. Dat zijn volgens kenners de drie grote fasen uit de carrière van Koons.

Cleane stofzuigers
‘The New' gaat over het zuivere en onbezoedelde, we zijn in 1980 of daaromtrent (Koons werd in 1955 in Pennsylvania geboren), in zaal één staan de symbolen van al dat pure: ready mades, in glazen stolpen geborgen stofzuigers, prachtig blinkende toestellen die op deze manier inderdaad een soort artistieke symboliek meekrijgen, een bijna cleane levendigheid door de belichting en de vorm zelf, de bijna ademende stofzuigerslangen en -draden, het heeft wel iets, ze doen ook denken aan het robotje R2-D2 of Artoo uit Star Wars, decennia later. Meer dan door die stofzuigers (ready mades zijn nu niet bepaald een vondst van Koons) prijkt in dezelfde serie een portret van Jeff Koons als kind, met de titel ‘The New Jeff Koons'. Zelden zo'n zelfgenoegzame snuit op een kind van een jaar of zes gezien: de haartjes keurig gekamd met de gebeitelde scheiding rechts, het poloshirtje met een bloemetjesmotief, de kleurenstift demonstratief in de hand, het knuistje vastberaden, maar vooral dat schuin gehouden hoofd, die blik van een kind dat nooit met de ogen knippert, recht en vrank en vrij in de camera kijkend, wat moet je van zo'n kind verwachten - dat hij kunstenaar wordt wel allerminst, CEO van zo'n klotenbank, dat wel, in ieder geval iemand die de mensen gewetenloos zal gaan belazeren. Of een combinatie van de twee?

Veilig banaal
‘Banality'. Koons: "Banaliteit moet de mensen een gevoel van veiligheid bezorgen als ze op hun verleden terugkijken, hen helpen hun verleden te aanvaarden. Kunst mag geen discriminerend element tussen mensen zijn." In 1988 maakt Koons zijn sculpturen in drievoud, ze worden door vaklui uitgevoerd, de signatuur van de uitvoerder staat buiten zichtbaar op het werk, die van Koons bescheiden en onzichtbaar onderaan, de werken worden simultaan in Keulen, Chicago en New York tentoongesteld. ‘Winter Bears', je kent het wel: mannetje en vrouwtje beer, wuivend naar de toeschouwer, een soort zonnehoedje met rood lint op de kop, zij een plissé rokje, hij geen broek maar een gilet met een bloemetje opgespeld, die vrolijke snuitjes en de opengesperde oogjes. Ze staan hand in hand en houden samen een hartje vast! Ze komen zowaar uit de collectie van Rachel en Jean-Pierre Lehman, van klotenbank gesproken. Veel mooier, je mag bij Beyeler niet fotograferen maar deze kon ik niet laten voorbijgaan: een roze varken begeleid door twee engeltjes loopt te grazen, terwijl een gewoon mensenkind het aan de kont vooruitduwt, de neus tegen dat achterste gedrukt, de ogen gesloten. Dat doet me wel iets, grappig.
Een pin-up (La Cicciolina?) met ‘Pink Panter' aan de boezem gedrukt. ‘Buster Keaton' zit op een te klein paardje, hij komt met zijn voeten tot aan de grond, een vogeltje zit op zijn schouder. Een Londense bobby met een reusachtige beer. ‘Amore', een kleuter in een berenpakje met een slabbetje, ook weeral eigendom van de Lehmans. ‘Stacked', zijn versie van de Bremer Straatmuzikanten. Provocerend: ‘Naked', twee naakte kinderen, een jongetje en een meisje, pre-pubers, ze zien er even clean en onaanraakbaar uit als Jeff Koons op die foto van hem met zijn kleurpotlood, ze bekijken samen een rode aronskelk waaruit een zeer suggestieve stamper zich opdringt, een ontluikende penis of clitoris, dat is wat de twee samen bekijken, het meisje wil het wel aanraken maar aarzelt nog ... Knap!
Het meesterwerk uit deze serie is ongetwijfeld ‘Michael Jackson and Bubbles'. Natuurlijk speelt de op het werk van Koons al bijna zichtbare tragiek van Jacksons einde een rol bij het bekijken van deze gouden god, blonde lokken, roodgestifte lippen, die dromerige kinderlijke blik, de gouden schoentjes, de gouden vingernagels van Jackson, het aapje Bubbles net zo goud uitgedost, dit is toch wel pop art van een geniaal niveau, ik word zowaar nog een Koonsfan als ik niet uitkijk.

Drijvende tulpen
‘Celebration'. Een reeks waaraan Koons werkt sedert 1994. Deze serie heeft te maken met de perikelen rondom de geboorte en de strijd om het hoederecht over het zoontje Ludwig dat Koons en La Cicciolina in 1992 kregen. Ze scheidden kort na de geboorte, en het kind werd achtereenvolgens door het Amerikaanse en het Italiaanse Hoger Gerechtshof aan de vader en de moeder toegewezen. Maar het gaat hier dus om een enorme celebration, van de kitscherige soort (het hoeft ook bij de vorige thema's in het oeuvre van Koons niet worden gezegd dat alle gebruikte kleuren van het lauwste pastel of het vuurroodste rood zijn...). Wat krijgen we hier: sculpturen uit polyethyleen of roestvrij staal, maar ook doeken op groot formaat. Een poesje in een sok, opgehangen aan een waslijn van twee bloemetjes ... Reusachtige hondjes gemaakt uit opgeblazen ballons, feesthoeden, een doek van meer dan 3 x 3 meter met een enorm stuk roomcake met zo'n suikeren roos er tot overmaat van ramp bovenop, mijn trek in Apfeltorte mit Sahne verzwindt als sneeuw voor de zon. Een plastic kinderbestek, geschilderd op een even groot doek. Drijvende tulpen, in de vijver buiten. Opnieuw een poedel uit opgeblazen ballons, nu niet op doek geschilderd maar roestvrij staal en vuurrood overschilderd. Een gebroken ei, van enorme afmetingen, glanzen blauw en de hele zaal weerspiegelend, even feilloos perfect uitgevoerd als die scheiding in het haar van de kleine Jeff Koons, in zaal 1.
Buiten in de tuin staat nog ‘Split-Rocker', een bloemensculptuur zoals die grote hond in Bilbao, maar deze bestaat uit twee helften van schommeldieren, een hond en een dinosaurus. Koons heeft hun koppen doorgesneden en dan van de twee helften één kop gemaakt.
Maatschappijkritiek als kitsch vermomd, of omgekeerd.

René HOOYBERGHS

Jeff Koons tot 2 september in Fondation Beyeler, Riehen bij Basel,. www.fondationbeyeler.ch

 

Praktische Info

Jeff Koons tot 2 september in Fondation Beyeler, Riehen bij Basel. www.fondationbeyeler.ch

Keywords

Geen keywords beschikbaar.