Roberto Bolaño’s ‘Antwerp’ in M HKA

Gepubliceerd op: 23 July 2019

In het M HKA in Antwerpen loopt deze zomer een atypische tentoonstelling, en dat hebben we graag. Atypisch, omdat ze rond het thema ‘Amberes’ ofte ‘Antwerpen’ lijkt te draaien, maar dat niet echt doet. De tentoonstelling is door curator Nav Haq geënt op de gelijknamige novelle van Roberto Bolaño, die het over alles heeft, behalve (bijna) Antwerpen. En Haq doet wat Bolaño ook deed: een artistieke doolhof creëren, ogenschijnlijk zonder doel, maar uiteindelijk blijkt het raak.

Roberto Bolaño (1953-2003) was een Chileens schrijver die als een ‘writer’s writer’ kan/kon worden beschouwd. Het boek ‘2666’, zijn grootste ‘succes’, werd postuum uitgegeven in 2004. Wikipedia: ‘De roman bestaat uit vijf delen die aanvankelijk bedoeld waren om afzonderlijk te worden uitgegeven. Bolaño heeft er de laatste vijf jaar van zijn leven, tijdens zijn ziekte, aan gewerkt. Bij zijn overlijden was het zo goed als klaar en vond men als titel ‘2666’, alhoewel het manuscript nergens een verwijzing naar dit jaartal of naar dit getal bevat. De roman beschrijft de onopgeloste moorden op 300 vrouwen in Santa Teresa, een fictieve stad in het noorden van Mexico.

Veel vroeger, in 1980 al, schreef Bolaño de experimentele novelle ‘Amberes’, die pas in 2002 zou uitgegeven worden. Het lijkt een experimenteel detectiveverhaal rond – naast vele andere dingen – de vermeende moord op een jonge vrouw, maar dat verhaal deint uit, wisselt van perspectieven, scènes en personages en gaat meer over Barcelona (de stad waar hij woonde en stierf) en het plaatsje Castelldefels dan over Amberes ofte Antwerpen. Al heeft hoofdstuk 49 (de meeste hoofdstukken beslaan amper 1 of 2 pagina’s) het over een man die in Antwerpen stierf bij een ongeval met een vrachtwagen vol varkens.

Curator Nav Haq nam deze novelle tot leidraad van zijn tentoonstelling ‘Roberto Bolaño’s Antwerp’, die nu in het M HKA loopt. Nav Haq is een curator die – en zo zijn er niet veel – niet meteen alle aandacht opeist voor zichzelf en de tentoonstellingen die hij maakt, maar de meeste eer aan de kunstenaars laat. Zijn internationale loopbaan is redelijk indrukwekkend, sinds 2012 werkt hij voor het M HKA en maakt hij er de ene na de andere boeiende tentoonstelling: ‘RAVE’ bijvoorbeeld, of de recente expo van Laure Prouvost, en nu dus ‘Roberto Bolaño’s Antwerp’.

Onder de huid

Waarom is dit een goede expo? Omdat Nav Haq enerzijds kiest voor een aantal sterke kunstenaars en anderzijds de val ‘Antwerpen’ op een intelligente manier omzeilt. Net zoals in het boek van Bolaño gaat het niet over ‘Antwerpen’, maar de stad – of Bolańo – zit op een of andere manier wel onder je huid. De tentoonstelling opent – ten minste als je op de eerste etage rechts binnen gaat – met een reeks tekeningen en geschriften van de Belgische Sophie Podolski. Nooit van gehoord: ze stierf al op 21-jarige leeftijd (1974), maar produceerde op zes jaar tijd een stroom aan beeldend en literair werk dat redelijk choquerend overkomt en nog eens belicht hoe dramatisch en naïef die sixties-jaren wel waren, qua mentale, seksuele en andere zogenaamde vrijheden. Bolaño was gefascineerd door dit personage en voert haar twee keer op in ‘Amberes’, onder meer met de zinnen: ‘De hel die zal komen… Jaren geleden pleegde Sophie Podolski zelfmoord… Ze zou nu zevenentwintig zijn, net als ik… (…) Een Belgisch meisje dat schreef als een ster…’.

In een videozaaltje naast het werk van Podolski speelt de film ‘Trans-Europ-Express’ (1966) van Alain Robbe-Grillet, de intellectuele vader van de ‘nouveau roman’. Het is een misdaadthriller waarin protagonist Jean-Louis Trintignant met de TEE-trein (waar is de tijd?) cocaïne smokkelt van Parijs naar Antwerpen. Dat Antwerpen de eindbestemming is, is louter toeval (vandaag wordt massaal cocaïne gesmokkeld vanuit de Belgische havenstad naar de rest van Europa), en dat geldt voor het grootste stuk ook voor het vervolg van de tentoonstelling.

Van Danny Devos is de bekende installatie ‘De Wurger van Linkeroever’ (1994) te zien, waarbij hij de knipsels uit vier kranten verzamelde over een seriemoordenaar die in de sixties toesloeg op de genoemde Antwerpse wijk, aan de andere kant van de Schelde. Toevallig is dit een stukje Antwerpen, het creëert mee de bizarre sfeer van een mistig, haast zwartwit verleden die rond deze stad hangt.

Zoals bij de reeks video- en fotobeelden die Luc Tuymans in het begin van zijn carrière maakte (1994), vooral unheimliche beelden uit de oude Antwerpse haven. Of bij de ontwerpschetsen die Luc Deleu in 1990 maakte voor een cruiseterminal, ‘Antwerp, your next Cruise Stop’, met een zwaaibrug over de Schelde. In de gigantische ruimte die als tegenwicht moest dienen zou een museum kunnen komen. Of de foto’s die conceptueel kunstenaar David Lamelas in 1969 op drie gekende locaties in Antwerpen liet maken en die duidelijk maken dat vijftig jaar later de stad compleet is veranderd.

Allan Sekula toont fragmenten uit zijn ‘The Forgotten Space’ (2010), waarin hij het heeft over de complexiteit van globaal kapitaal en transport en de haven van Antwerpen met die van Santos (Brazilië) vergelijkt. Van Michèle Matyn is de installatie ‘Jenny Haniver’ te zien, die ze in 2017 in Göteborg toonde en waarin de volkse mythe rond Jenny Haniver zou rusten op een Engelse verbastering van ‘Jeune d’Anvers’.

Er is nog meer enigmatisch werk: het schilderij ‘Zij die hier zijn zijn van hier’ van Walter Swennen bijvoorbeeld, onmiskenbaar op zijn plek in een stad als Antwerpen. Of de graffiti ‘I didn’t do it’ van Ria Pacquée, een uitspraak die ook voorkomt in Bolaño’s novelle. Of de bewerkingen van Andrea Fraser van de affiches rond ‘Antwerpen Culturele Hoofdstad van Europa 1993’. Of, ten slotte, de installatie ‘Given only one life,…’ (2019) van Rinus Van de Velde, waarin hij niet alleen via houtskool op doek, maar ook via props en rekwisieten die hij gebruikt(e) in zijn tekenwerk, werkt aan een alter ego. Zoals ook Roberto Bolaño dat deed.

Marc RUYTERS

Fotogalerij

Praktische Info

‘Roberto Bolaño’s Antwerp’, tot 15 september in M HKA, Leuvenstraat Antwerpen. www.muhka.be

Keywords