‘The Unexpected Guest’ – Liverpool Biënnale

Gepubliceerd op: 1 September 2012

Kunst die tot de kern komt

Carl met een C moeten we hem noemen. Niet met een K, dat is gewoon raar. Aan het woord is onze gids die ons in een busje door de Liverpoolse Victoriaanse wijk Anfield rijdt.

De wijk is ten prooi gevallen aan chaotische stadsvernieuwing en projectontwikkelaars. De tocht is bizar: hele straten zijn gesloopt. Carl houdt stil bij dichtgespijkerde huizen en lullige parkjes met glanzende borden van projectontwikkelaars die er al tien jaar onveranderd kaal bij liggen. Het busje stopt. Fred, mottig en met een been in het gips, komt uit zijn huis. Het is het enige in zijn blok dat nog bewoonbaar is. De man vertelt hoe een keurig afgestofte sloopmachine de voorgevel van zijn buurman naar beneden haalde, voor het oog van camera's, gemeenteraadsleden en projectontwikkelaars: een soort pr-actie dat het behang van de buurman ineens zichtbaar maakte voor de hele wereld, onbeschermd en openbaar. Zichtbaar geëmotioneerd strompelt hij weer zijn huis binnen. Dan stoppen we bij de voordeur van een oudere dame. Haar prachtig opgeknapte huis staat ingeklemd tussen de onbewoonde huizen. Het huis is al drie generaties in haar familie, en ze wil er nooit meer weg. Mensen moesten hun oude huizen verkopen voor bijna niets. Om zich torenhoge schulden op de hals te halen als ze een van die paar opgeleverde nieuwbouwhuizen kopen.
Welkom op de Biënnale van Liverpool. De stad is de afgelopen jaren veranderd van een oude verlopen havenstad in een stad met een hip urbaan imago, vol nieuwe musea en hippe appartementen. Of toch niet helemaal? De Anfield Home Tour blijkt een toneelstuk, geschreven door lokale auteur Debbie Morgan. Ze verwerkte er de verhalen van buurtbewoners in. En ook Carl, Graham eigenlijk, woont in de buurt. De tour hoort bij een project van Jeanne van Heeswijk: ‘2 up 2 down Homebaked, (Slogan: Brick by brick, loaf bij loaf, we build ourselves)'. In 2009 begon ze met plannen voor dat project op uitnodiging van de biënnale-organisatie. Het leidde tot een door de gemeenschap gerunde bakkerij aan Oakfield Road. Betrokken buurbewoners knapten met de hulp van een architect het pand op. Ze zijn bijna klaar. Alleen de ovens ontbreken nog. Het is Van Heeswijk ten voeten uit: haar community art projecten zijn serieuze verbintenissen. Misschien is de bakkerij een schrale troost en zijn de laatste overgebleven bewoners gedoemd te verliezen van de projectontwikkelaars. Maar het zou ook een zaadje van verandering kunnen zijn. Van Heeswijk geeft de participanten een fractie van de regie over hun eigen bestaan terug.
Het project is de briljante luis-in-de-pels van de zevende Liverpool Biënnale, deze keer met het thema ‘The Unexpected Guest'. Biënnales hebben altijd een instrumentele waarde, naast de kunst, om stad of land onder de aandacht te brengen, om geld te verdienen en om het toerisme aan te jagen. Van Heeswijk laat de kant van de underdog zien. Deze editie kan wel tegen een beetje kritiek, intern of extern. Want ze is een schoolvoorbeeld van een hedendaagse, Westerse biënnale die kunst benadert als idiosyncratisch en maatschappijkritisch. Het idee van de ongenode gast is prettig meerledig: denk aan al die ongewenste immigranten en vluchtelingen overal op de wereld, maar ook aan iets moois als gastvrijheid.

Het humane
Er zijn natuurlijk de ongewone locaties: een oud postsorteercentrum vol achtergebleven machines biedt, nu al voor de tweede keer, ruimte aan buitenlandse steden met hun presentatie. Het oogt lekker projectmatig en gruizig, alleen al vanwege de industriële ruimte. Sint-Petersburg presenteert filmopnames van ongemakkelijke, donkere portalen. Dat pakt al meteen uit als een sociaal commentaar op benauwde flats uit het Sovjettijdperk. Incheon in Zuid-Korea wil zich met een glanzende luchthavenpresentatie toch onttrekken aan een stereotype beeld van het land, terwijl Kopenhagen zich vooral politiek uitspreekt met teksten over Egypte en de opstand op het Tahrirplein die Jane Jin Kaisen plukte uit kranten.
Een kilometer of wat verderop herbergt de Cunard Building, een Edwardiaanse kapitalistische Renaissancetempel, de kunst die niet zomaar de machtsverhoudingen in de wereld accepteert. Er is werk van Mona Hatoum, kunstenaarscollectief Superflex hing er nageschilderde makelaarsaffiches op. De hele stad staat te huur, zeggen ze er mee. Dat klopt als een bus: het havengebied is prachtig opgeknapt, maar veel panden in het centrum staan leeg, bladderen af. En Ahmet Ögüt filmde een postbode op zijn tocht te paard van Liverpool naar Manchester. Tijdens zijn reis roept hij om dat iedereen is uitgenodigd voor de biënnale die in 2010 wel 27 miljoen opbracht voor de stad. De biënnale, niet alleen voor het volk, maar ook als geldmaker, maakt Ögüt en passant duidelijk.
Opvallend veel werk in deze biënnale draait om het humane. Soms zijn ze als persoon in beeld gebracht, soms gaat het eenvoudigweg om de mens als pars pro toto. In Sylvia Blochers video-installatie zingen of spreken een zwarte man, een albino, een blanke vrouw, een jongen met een gitaar en een zwangere vrouw de woorden van indrukwekkende speeches en utopische teksten. Het Communistisch Manifest klinkt als een felle rap, de verklaring van de Rechten van de Mens klinken als een aria. Die kwetsbare lichamen fungeren als de klankkasten van die ideeën. Ze waren goed bedoeld, maar soms werd ervoor gemoord, of konden ze het moorden juist niet tegenhouden. Het is een bizarre ambiguïteit.
Het menselijk lichaam heeft het dus niet gemakkelijk: het moet in toom gehouden worden. Het is welkom als arbeidskracht of juist niet. Het moet verhuizen, het moet zich ontworstelen aan stereotiepen. Deze eigentijdse problematiek blijkt van alle tijden. Terwijl op manifestaties als documenta en de Berlijn Biënnale het politiek activisme letterlijk onderdak heeft gekregen, is het bijna ouderwets dat de Liverpool Biënnale de kunst laat doen wat ze goed kan: via onwaarschijnlijke wegen tot de kern komen. Intussen is in Anfield de kunst sociaal maar concreet. Als ik Fred in de bakkerij vraag naar zijn plannen, legt hij zijn hand op het hart: "Als de eerste broden klaar zijn, zal ik in de rij staan om trots een brood te kopen."

Machteld LEIJ

Liverpool Biënnale, The unexpected Guest tot 25 november op verschillende locaties in de stad. Toegang gratis. www.biennial.com. www.2up2down.org.uk. Tijdens de biënnale vindt onder meer de expositie ‘Bloomberg New Contemporaries 2012' plaats met een selectie van jonge kunstenaars van Britse kunstacademies. Doug Aitken filmde kunstenaarsinterviews die openbaar toegankelijk zijn en Tate Liverpool putte uit de collectie voor de expositie ‘Thresholds'.

 

Praktische Info

Geen praktische info beschikbaar.

Keywords

Geen keywords beschikbaar.